Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 Nedir? Exproof Fan Seçimine Etkisi
Tehlikeli bir alanda exproof fan seçiminin ilk adımı fan modeline değil, ortamın zone sınıfına bakmaktır. Zone sınıflandırması, patlayıcı atmosferin hangi sıklıkta oluşabileceğini tarif eder ve kullanılabilecek ekipmanın koruma seviyesini doğrudan etkiler. Bu bilgi netleşmeden yalnızca debi, motor gücü veya ürün adına bakılarak doğru seçim yapılamaz.
Zone sınıflandırması neden yapılır?
Gaz, buhar veya sis nedeniyle patlayıcı atmosfer oluşabilecek alanlar Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 olarak sınıflandırılır. Amaç, patlayıcı atmosferin oluşma ihtimali ve kalıcılığına göre alanı tanımlamak ve o alanda kullanılacak ekipmanın uygun koruma seviyesine sahip olmasını sağlamaktır.
Yanıcı toz bulunan alanlarda benzer yaklaşım Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 sınıflarıyla uygulanır. Bu nedenle proje dokümanında sadece “exproof alan” veya “tehlikeli bölge” yazması yeterli değildir; gaz/buhar/sis veya toz tehlikesinin türü ve ilgili zone açıkça belirtilmelidir.
Zone sınıflandırması fan üreticisinin tahmin edeceği bir bilgi değildir. Tesisin proses koşulları, olası kaçak kaynakları, havalandırma şartları ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak yetkin kişilerce belirlenmelidir. Fan seçimi bu sınıflandırmanın üzerine kurulur.
Zone 0, Zone 1 ve Zone 2 arasındaki fark
Zone 0, patlayıcı gaz atmosferinin sürekli, uzun süreli veya sık bulunduğu alanları; Zone 1, normal işletme sırasında patlayıcı atmosferin zaman zaman oluşmasının beklendiği alanları; Zone 2 ise normal işletmede oluşması beklenmeyen, oluşursa da kısa süre devam eden alanları ifade eder.
Bu tanımlar bir “tehlike puanı” vermekten çok, patlayıcı atmosferin bulunma olasılığı ve süresini sınıflandırır. Dolayısıyla Zone 2 “risksiz alan” anlamına gelmez. Ekipman seçimi yine ilgili zone için izin verilen koruma seviyesine göre yapılmalıdır.
Benzer mantık yanıcı toz atmosferlerinde Zone 20, 21 ve 22 için geçerlidir. Gaz ve toz uygulamalarının işaretlemeleri birbirinden farklı olduğundan, bir ekipmanın gaz ortamına uygun olması yanıcı toz ortamı için otomatik uygunluk sağlamaz.
ATEX ekipman kategorisi nasıl eşleşir?
ATEX ekipman kategorileri ile zone sınıfları arasında genel bir ilişki vardır. Grup II gaz uygulamalarında kategori 1G ekipmanlar Zone 0, 1 ve 2; kategori 2G ekipmanlar Zone 1 ve 2; kategori 3G ekipmanlar ise Zone 2 uygulamalarında değerlendirilebilir. Toz tarafında benzer ilişki 1D, 2D ve 3D kategorileri ile Zone 20, 21 ve 22 arasında kurulur.
Ancak bu eşleşme sadece ilk kontroldür. Kategori veya EPL uygun olsa dahi gaz/toz grubu, sıcaklık sınıfı, koruma tipi, ortam sıcaklığı ve sertifikanın özel kullanım şartları ayrıca kontrol edilmelidir.
Örneğin “Zone 1’e uygun” ifadesi, ürünün tüm Zone 1 sahalarında kullanılabileceği anlamına gelmez. Sahada IIC gaz grubu veya belirli bir sıcaklık sınıfı gereksinimi varsa, ürünün bunları da karşılaması gerekir.
Fan seçiminde zone bilgisi nasıl kullanılır?
Fan seçiminde zone bilgisi, güvenlik sınıfının temel girdisidir. Bundan sonra taşınacak veya ortamda bulunabilecek maddenin gaz/toz grubu, gerekli sıcaklık sınıfı, ortam sıcaklığı ve sertifika koşulları değerlendirilir. Aerodinamik tarafta ise debi, toplam basınç, kanal yapısı, filtre ve damper gibi sistem kayıpları hesaplanır.
Fanın konumu da önemlidir. Fanın kendisi tehlikeli alan içinde olabilir veya fan tehlikeli bir akışkanı kanal içinde taşıyabilir. Bu iki senaryonun ürün ve sistem tasarımına etkileri farklı olabilir. Bu nedenle teklif talebinde fanın nerede çalışacağı ve hangi havayı taşıyacağı açıkça belirtilmelidir.
Motor, fan gövdesi, çark, elektrik aksesuarları ve bağlantı elemanları aynı güvenlik yaklaşımı içinde ele alınmalıdır. Tek bir bileşenin uygunluğu, sistemin tamamını otomatik olarak uygun hale getirmez.
En sık yapılan hata
En sık yapılan hatalardan biri “exproof motor var, fan da exproof sayılır” yaklaşımıdır. Motor sertifikası önemlidir fakat sistemin yalnızca bir parçasıdır. Fanın mekanik kıvılcım riskleri, çark-gövde ilişkisi, topraklama, bağlantılar ve komple ürün dokümantasyonu ayrıca kontrol edilmelidir.
İkinci sık hata ise zone bilgisinin teklif aşamasında verilmemesidir. Bu durumda ürün performans açısından seçilebilir ancak güvenlik sınıfı doğrulanamaz. Sağlıklı bir seçim için en azından zone, gaz/toz bilgisi, sıcaklık sınıfı, ortam sıcaklığı, debi ve basınç birlikte paylaşılmalıdır.
Bir sonraki adımda, aynı zone içinde bile neden IIA, IIB ve IIC gaz gruplarının ayrıca kontrol edilmesi gerektiğine bakıyoruz.